Kto stworzył pianino? Historia wynalazku Bartolomea Cristoforiego

Kiedy myślę o narodzinach fortepianu, wyobrażam sobie Bartolomea Cristoforiego w pracowni Medyceuszy we Florencji, wśród klawesynów, narzędzi i części, które miały odmienić muzykę. Około 1698 roku rozpoczął pracę nad nowym instrumentem, a w inwentarzu dworu z 1700 roku pojawił się już zapis „klawesyn z piano i forte”. Nie przypominał on jeszcze współczesnego fortepianu, ale opierał się na nowatorskim pomyśle: łączył mocne, strunowe brzmienie klawesynu z możliwością cichej i głośnej gry, znaną z klawikordu.

Oba wcześniejsze instrumenty działały zupełnie inaczej. W klawesynie piórko osadzone na skoczku szarpało strunę, dlatego instrument brzmiał donośnie, lecz siła nacisku na klawisz niemal nie wpływała na głośność. Z kolei w klawikordzie metalowy tangent uderzał w strunę i pozostawał z nią w kontakcie, dzieląc ją na odcinki. Dzięki temu muzyk mógł zmieniać natężenie dźwięku, ale ciche, delikatne brzmienie klawikordu nie wystarczało do gry w większej sali.

Cristofori zachował klawiaturę i struny, ale piórko zastąpił młoteczkiem. Po naciśnięciu klawisza młoteczek uderzał w strunę, po czym natychmiast odskakiwał, dzięki czemu struna mogła swobodnie drgać na całej długości. W przeciwieństwie do tangentów klawikordu młoteczek nie dotykał jej podczas wybrzmiewania. Co więcej, mocniejsze naciśnięcie klawisza dawało głośniejszy dźwięk, a słabsze — cichszy. Cristofori połączył ekspresję klawikordu z pełniejszym brzmieniem klawesynu.

Od cichego piano po mocne forte: mechanizm, który dał muzykom swobodę

Włoski intelektualista Scipione Maffei opisał instrument Cristoforiego w 1709 roku, gdy obejrzał cztery jego egzemplarze: trzy o kształcie skrzydłowym i jeden prostszy. Nazwał go „gravicembalo col piano e forte”, czyli klawesynem, na którym można grać cicho i głośno. Od tego określenia pochodzi nazwa fortepian. Maffei zauważył też, że wykonawczyni może płynnie zmieniać dynamikę, zamiast przeskakiwać między kilkoma stałymi poziomami głośności, jak w rozbudowanym klawesynie.

Mechanizm Cristoforiego obejmował znacznie więcej niż młoteczek zastępujący piórko. Konstruktor zastosował między innymi dźwignię pośrednią, wymyk, chwytnik i tłumiki. Wymyk odłączał młoteczek od napędu tuż przed uderzeniem, a chwytnik przejmował go w drodze powrotnej, zapobiegając ponownemu odbiciu od struny. Tłumiki zatrzymywały jej drgania po zwolnieniu klawisza. Cristofori przewidział również rejestr una corda: pozwalał on przesunąć mechanizm tak, by młoteczki uderzały w mniejszą liczbę strun i zmieniały barwę dźwięku.

Początkowo instrument nie był doskonały: brzmiał ciszej niż klawesyn, a jego skomplikowany mechanizm wymagał dalszych usprawnień. Maffei uważał go za dobry wybór do gry solo i w zespołach kameralnych, ale nie za instrument wystarczająco donośny na dużą estradę. Cristofori doskonalił konstrukcję przez kolejne lata, co potwierdzają różnice między wczesnym projektem a zachowanymi instrumentami z 1720 i 1726 roku.

Do dziś przetrwały tylko trzy fortepiany z warsztatu Cristoforiego: egzemplarz z 1720 roku w Nowym Jorku, instrument z 1722 roku w Rzymie oraz model z 1726 roku, nazywany opus 20, przechowywany w Lipsku. Ich skrzynie przypominają klawesyn, lecz ukryty wewnątrz mechanizm działa na zupełnie nowej zasadzie. Właśnie na tym polega uroda wynalazku Cristoforiego: znajoma forma kryje rozwiązanie, które pozwoliło muzykom swobodniej kształtować dźwięk.

Fortepian nie zdobył od razu powszechnej popularności. Włoscy muzycy nadal chętniej wybierali klawesyn i skrzypce, a nowy instrument przez długi czas pełnił głównie funkcję domowej alternatywy dla starszych instrumentów klawiszowych. Uczniowie Cristoforiego, w tym Giovanni Ferrini, budowali fortepiany na zamówienie; w 1730 roku jeden z nich trafił do Elżbiety Farnese, królowej Hiszpanii. Z czasem kolejni budowniczowie rozwijali konstrukcję, a Gottfried Silbermann zmodyfikował mechanizm florentyńczyka.

Pomysł Cristoforiego przetrwał, ponieważ nie ograniczył się ani do delikatności klawikordu, ani do głośności klawesynu kosztem ekspresji. Połączył uderzenie w strunę z jej swobodnym wybrzmiewaniem, dzięki czemu siła palców zaczęła wpływać na charakter dźwięku. W rezultacie powstał instrument, który potrafił prowadzić wiele głosów, akompaniować śpiewakom i oferować wykonawcy szeroką paletę niuansów — od cichego piano po zdecydowane forte.

Mechanizm młoteczkowy, który pozwolił grać ciszej i głośniej

Zanim powstał mechanizm młoteczkowy, klawiszowe instrumenty strunowe wydobywały dźwięk na dwa sposoby. W klawikordzie metalowy tangent uderzał w strunę i pozostawał z nią w kontakcie, dlatego instrument brzmiał cicho i delikatnie. Wykonawca mógł precyzyjnie kontrolować dźwięk, ale ten słabo niósł się po pomieszczeniu. Klawesyn działał inaczej: piórko szarpało strunę, dając donośniejszy ton, lecz siła nacisku palca prawie nie wpływała na jego głośność. Można więc było grać subtelnie albo głośniej, ale trudno było płynnie przechodzić między tymi poziomami.

Przełom przyniosło połączenie zalet obu rozwiązań. Zamiast tangentu stale dotykającego struny zastosowano młoteczek, który po naciśnięciu klawisza uderzał w strunę i natychmiast się od niej odbijał. Dzięki temu struna mogła drgać na całej zaplanowanej długości. Mocniejsze naciśnięcie wprawiało młoteczek w szybszy ruch i wydobywało głośniejszy dźwięk, a delikatniejsze — cichszy. Zależność między dotykiem a dynamiką pozwoliła wykonawczyni kształtować frazę, barwę i nastrój.

Mechanizm opracował Bartolomeo Cristofori, florencki budowniczy instrumentów. W 1709 roku Scipione Maffei opisał jego instrument jako klawesyn, na którym można grać piano i forte — cicho i głośno. Wczesne fortepiany zachowały wiele cech klawesynu, lecz ich sercem stał się układ młoteczkowy. Z czasem dodano do niego precyzyjniejsze dźwignie, wyzwalacz zwalniający młoteczek tuż przed uderzeniem, chwytnik zatrzymujący go w drodze powrotnej oraz tłumiki wygaszające drgania strun po zwolnieniu klawisza.

Od szeptu do forte: precyzyjny ruch palców ożywia każdą nutę

Współczesny mechanizm pianina tworzy układ współpracujących dźwigni. Gdy naciskam klawisz, przekazuje on impuls pilotowi, a ten porusza popychaczem i dźwignią główną. Równocześnie łyżeczka unosi tłumik i odsuwa go od struny. Młoteczek rusza w jej stronę, lecz tuż przed uderzeniem popychacz wysuwa się spod dźwigni orzecha. Dzięki temu młotek nie przytrzymuje struny: odbija się, a struna swobodnie brzmi. Gdy klawisz wraca do góry, tłumik ponownie dotyka struny i zatrzymuje jej drgania.

Producenci współczesnych pianin najczęściej stosują mechanizm dolnotłumikowy, zwany także angielskim. Tłumiki znajdują się w nim poniżej linii młoteczków, co ułatwia ich działanie i precyzyjną regulację. Natomiast starsze instrumenty, często zbudowane przed około 1925 rokiem, mogą mieć mechanizm górnotłumikowy z tłumikami umieszczonymi wyżej, na osobnej belce. Rozwiązanie to gorzej wygasza dźwięk i trudniej je regulować, dlatego z czasem wyszło z użycia.

Mechanizm młoteczkowy pozwala kontrolować dźwięk nie tylko palcami, lecz także pedałami. Prawy pedał unosi tłumiki, dzięki czemu struny dłużej wybrzmiewają, a ich drgania pobudzają do rezonansu inne struny. Jeśli lubisz tę tematykę, sprawdź, jakie struny najlepiej zabrzmią w gitarze Epiphone akustycznej. W wielu pianinach środkowy pedał wsuwa między młoteczki a struny pasek filcu, wyraźnie ściszając brzmienie. Z kolei lewy pedał przesuwa belkę młoteczków bliżej strun i delikatnie zmniejsza siłę uderzenia. W fortepianie zwykle przesuwa on mechanizm tak, by młoteczki uderzały w mniejszą liczbę strun przypadających na dany dźwięk.

We współczesnym fortepianie jeden klawisz uruchamia zazwyczaj od jednej do trzech strun, zależnie od rejestru. Struny niskie są dłuższe, grubsze i często owinięte miedzianym drutem, natomiast w średnim i wysokim rejestrze przeważnie występują po trzy. Młoteczek pobudza struny, a drewniana płyta rezonansowa wzmacnia i kształtuje ich brzmienie. Instrument ma zwykle 88 klawiszy, jednak o jego ekspresji decyduje nie tylko zakres: mogę uderzać klawisze z różną siłą, łączyć dźwięki pedałem albo błyskawicznie je powtarzać.

Współczesny mechanizm repetycyjny pozwala powtarzać ten sam dźwięk 12–15 razy na sekundę, zależnie od instrumentu i sposobu gry. Jak już zahaczyliśmy o ten temat, Poznaj tajniki wyboru idealnych skrzypiec. Dzięki temu mogę wykonywać szybkie pasaże, powtarzane nuty i subtelne zmiany dynamiki, nie czekając, aż młoteczek całkowicie wróci do pozycji spoczynkowej. O sile dźwięku — od delikatnego pianissimo po mocne forte — nie decyduje przełącznik, lecz precyzja ruchu palców. Właśnie dlatego mechanizm młoteczkowy zmienił klawiaturę w instrument, który pozwala opowiadać muzyką.

Od florenckiego warsztatu do pierwszych koncertów fortepianowych

Kiedy myślę o fortepianie, widzę nie tylko lśniący instrument na estradzie, lecz także zatłoczony florencki warsztat. To tam Bartolomeo Cristofori próbował połączyć zalety klawikordu i klawesynu. Klawikord pozwalał muzykowi wpływać na siłę dźwięku, ale brzmiał cicho. Klawesyn grał donośniej, jednak jego struny, szarpane piórkami, niemal nie reagowały na mocniejszy dotyk. Cristofori szukał więc rozwiązania, które umożliwiłoby zarówno delikatne piano, jak i wyraziste forte.

W jego konstrukcji młoteczek uderzał w strunę, po czym natychmiast od niej odskakiwał. Dzięki temu struna mogła swobodnie drgać, a siła nacisku na klawisz wpływała na głośność i barwę dźwięku. To zasadniczo zmieniło sposób gry: zamiast kilku skokowych poziomów dynamiki, znanych z rozbudowanego klawesynu, muzyk zyskał płynną kontrolę brzmienia. Nowy instrument nazywano po włosku gravicembalo col piano e forte — klawesynem zdolnym grać cicho i głośno.

O konstrukcjach Cristoforiego pisał Scipione Maffei, który widział w jego florenckiej pracowni cztery instrumenty: trzy skrzydłowe oraz jeden o prostszej, nie do końca znanej formie. Zachowane egzemplarze pokazują, jak starannie Cristofori rozwijał mechanikę młoteczkową. Składały się na nią między innymi bijnik, wymyk, chwytnik i tłumiki, a ręczne przesunięcie mechanizmu pozwalało uzyskać efekt una corda. Do dziś przetrwały tylko trzy przypisywane mu fortepiany, przechowywane w Nowym Jorku, Rzymie i Lipsku.

Od salonowej ciekawostki do instrumentu, który podbił estrady

Fortepian nie zdobył Europy z dnia na dzień. Włosi nadal chętnie wybierali skrzypce i klawesyn, a wielu muzyków uważało nowy instrument za zbyt cichy i technicznie niedopracowany. Cristofori kształcił jednak następców, a konstruktorzy z innych krajów rozwijali jego pomysły. Jean Marius przedstawił we Francji kilka projektów mechanizmu młoteczkowego, natomiast niemiecki organista Christoph Gottlieb Schröter później przypisywał sobie autorstwo własnych modeli. Ważną rolę odegrali także Silbermannowie, którzy udoskonalali instrument i tworzyli odmienne rozwiązania mechaniczne.

Równocześnie zmieniała się forma fortepianu. Obok skrzydłowej, przypominającej klawesyn, powstawały modele prostokątne i pionowe. W Niemczech budowano fortepiany piramidy: ich skrzynie zwężały się ku górze, a struny mogły biec ukośnie. Mniejsze instrumenty stołowe były tańsze i łatwiej mieściły się w domu, dlatego z czasem zyskały popularność wśród mieszczan. Ówczesne konstrukcje pionowe miały znacznie węższy zakres niż współczesny fortepian, którego klawiatura obejmuje zwykle 88 klawiszy i 7,25 oktawy.

Początkowo muzycy traktowali fortepian głównie jako instrument domowy lub zastępstwo dla klawesynu. Obraz ten zmieniły publiczne koncerty. W 1763 roku Johann Baptista Schmidt wystąpił w wiedeńskim Burgtheater, a cztery lata później panna Brickel zaśpiewała w londyńskim Covent Garden przy akompaniamencie Charlesa Dibdina. Wydarzenia te pokazały, że fortepian może występować przed publicznością, a nie tylko towarzyszyć ćwiczeniom w salonie.

Rozwój repertuaru wspierał Lodovico Giustini di Pistoia, uznawany za autora pierwszych kompozycji przeznaczonych na fortepian. Z czasem instrument zyskał znaczenie w muzyce solowej, kameralnej i wokalnej. Muzyk mógł prowadzić na nim kilka głosów jednocześnie, akompaniować śpiewaczce albo współtworzyć brzmienie zespołu. Ta wszechstronność, połączona z możliwością kształtowania dynamiki, zapewniła fortepianowi coraz ważniejsze miejsce w muzycznym życiu Europy.

W kolejnych dekadach konstruktorzy zwiększali szybkość mechanizmu i siłę brzmienia, a zarazem poprawiali wygodę gry. W XIX wieku pianino, czyli mniejszy instrument z pionowo ustawionymi strunami, stało się popularnym wyborem do mieszkań: zajmowało mniej miejsca i kosztowało mniej niż fortepian skrzydłowy. Nazwę „pianino” upowszechnił w 1815 roku francuski producent C. Pleyel. Fortepian pozostał instrumentem koncertowym, a jego klawiatura, pedały, młoteczki, struny i płyta rezonansowa tworzyły coraz doskonalszy mechanizm, pozwalający oddawać najsubtelniejsze pomysły muzyczne.

Gdy wyobrażam sobie drogę od florenckiego warsztatu do pierwszych koncertów, najbardziej porusza mnie prostota przełomu: młoteczek uderzał w strunę i pozwalał jej wybrzmieć. Z tego pomysłu wyrósł instrument, który potrafił mówić szeptem i donośnym głosem, a później zyskał uznanie kompozytorów oraz domowych muzyków. Pierwsze występy estradowe były więc czymś więcej niż ciekawostką — zapowiadały epokę, w której fortepian miał już własny repertuar, brzmienie i publiczność.

Jak pianino trafiło z salonów arystokracji do zwykłych domów